TỪ "RẮN ĐẦU BIẾNG HỌC" ĐẾN "NGÔI TRƯỜNG GIÚP CON TIẾN BỘ MỖI NGÀY"
Nhân kỷ niệm 300 năm ngày sinh Nhà bác học Lê Quý Đôn (1726 – 2026)
(LQĐ) – Ba trăm năm đã trôi qua kể từ ngày Nhà bác học Lê Quý Đôn ra đời, nhưng hiếm có danh nhân nào trong lịch sử Việt Nam lại hiện diện gần gũi trong đời sống giáo dục như ông. Tên của ông được đặt cho hàng trăm ngôi trường trên khắp cả nước; những công trình nghiên cứu của ông vẫn được nhắc đến trong các tài liệu lịch sử, văn hóa; và hơn hết, tinh thần hiếu học mà ông để lại vẫn là nguồn cảm hứng cho nhiều thế hệ học sinh, thầy cô giáo.
Lê Quý Đôn (1726-1784) là nhà bác học xuất chúng trong lịch sử phong kiến Việt Nam. Bằng bộ óc cực kỳ thông minh, năng lực sáng tạo cao cùng sức nhớ mãnh liệt (cường ký), ông nghiên cứu cả khoa học tự nhiên và khoa học xã hội lẫn khoa học tư duy, đi tiên phong trong nhiều ngành, nhiều lĩnh vực, để lại hàng trăm bộ sách đồ sộ với những thành quả vượt thời gian.
Tại Kỳ họp lần thứ 43 Đại hội đồng Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hợp quốc (UNESCO), UNESCO đã thông qua Nghị quyết vinh danh và cùng tham gia kỷ niệm 300 năm ngày sinh Danh nhân văn hóa Lê Quý Đôn, ghi nhận những đóng góp to lớn của ông đối với các lĩnh vực khoa học, giáo dục và văn hóa.
Trí tuệ uyên bác của ông từng được người đương thời đánh giá qua câu: “Thiên hạ vô tri vấn bảng Đôn” (Trong thiên hạ, có gì không biết, xin cứ đến hỏi ông Bảng nhãn Lê Quý Đôn).
Ông cũng là một vị quan rất mực yêu nước thương dân, dũng cảm và năng động với các dự án cải cách táo bạo, được triều đình Lê- Trịnh trọng dụng, phong tới chức Hành Tham tụng (Quyền Tể tướng). Ông còn là một nhà văn hóa lớn, một nhà văn độc đáo, một nhà thơ tài hoa.
Thuở nhỏ, Lê Quý Đôn sáng dạ nhưng khá nghịch ngợm. Có lần, đang cùng lũ trẻ tắm sông thì một viên quan thượng thư đi qua hỏi thăm đường.
Thấy khách hỏi đúng nhà mình, cậu bé Đôn liền trần truồng chạy lên, đứng giạng hai chân dang thẳng hai tay ra, lém lỉnh: “Đố ông chữ gì đây, nếu ông đoán được cháu sẽ chỉ nhà cho”. Bực vì đứa trẻ ngỗ ngược, khách định im lặng bỏ đi, nhưng bọn dưới sông reo ầm: “Ê! Ông quan to thế kia mà không biết chữ!”.
Ông ta tức quá, rướn cổ làu bàu: “Chữ đại (大) chứ gì!”. Chẳng ngờ, Đôn thích chí, trỏ tay rồi cười lớn: “Ông bỏ sót “cái chấm” bên dưới rồi! Đây là chữ thái (太) chứ?!”.
Ngạc nhiên trước sự thông minh, tinh tường của cậu bé ngộ nghĩnh, hỏi ra mới biết nó chính là con của bạn mình, khách vui lắm, vào nhà đem chuyện thuật lại. Đôn bị bố gọi mắng: “Mày chỉ quen thói lếu láo, cha mẹ răn dạy chẳng nghe. Thật không biết hổ thẹn với truyền thống gia đình… Bây giờ nằm sấp xuống đây chịu roi!”.
Cậu bé ngập ngừng chuẩn bị nằm xuống thì ông khách liền xin cho và bảo nếu có thể, hãy làm thơ ứng khẩu tạ lỗi. Đôn mừng rỡ, chắp tay xin khách ra đầu đề. Ông khách cười hóm hỉnh: “Cháu cứ lấy lời trách rắn đầu biếng học của cha mà làm đề cho một bài thơ răn học vậy!”.
Đôn ứng tác đọc luôn một mạch:
Chẳng phải liu điu cũng giống nhà
Rắn đầu biếng học ắt không tha
Thẹn đèn hổ lửa đau lòng mẹ
Nay thét mai gầm rát cổ cha
Ráo mép chỉ quen lời lếu láo
Lằn lưng cam chịu vệt năm ba
Từ nay trâu lỗ xin siêng học
Kẻo hổ mang danh tiếng thế gia.
Bài thơ thật hợp cảnh hợp thời vì tuy ngắn nhưng nó đã gói ghém trọn vẹn mọi yếu tố liên quan đến trạng thái hiện thực của tác giả: môi trường gia đình, sự lười học hành ham nghịch ngợm, thái độ và phương thức giáo dục của cha mẹ, lời hứa sửa chữa khuyết điểm. Bài thơ khắc họa tài tình hình ảnh đặc trưng xưa nay của nhà có trẻ ham chơi nhác học: mẹ buồn, cha giận, con bị đánh…
Người ta kể rằng sau lần ấy, cậu bé Lê Quý Đôn thay đổi. Ông đọc sách ở bất cứ đâu, học từ thầy, từ bạn, từ cuộc sống và chưa bao giờ tự bằng lòng với những gì mình đã biết. Chính tinh thần học hỏi không ngừng ấy đã đưa ông trở thành một trong những học giả kiệt xuất nhất trong lịch sử dân tộc, để lại kho tàng tri thức đồ sộ trên nhiều lĩnh vực từ lịch sử, địa lý, văn học, triết học đến nông nghiệp, quân sự.
Ba thế kỷ sau, câu chuyện “Rắn đầu biếng học” vẫn được kể lại. Không phải để ca ngợi một thiên tài, mà để nhắc nhở rằng điều tạo nên một con người không nằm ở xuất phát điểm, mà nằm ở hành trình không ngừng hoàn thiện bản thân.
Đối với Trường THCS & THPT Lê Quý Đôn, việc mang tên Nhà bác học không chỉ là niềm tự hào, mà còn là một lời nhắc nhở về sứ mệnh của nhà trường trong từng ngày dạy và học.
Chia sẻ nhân dịp kỷ niệm 300 năm ngày sinh Nhà bác học Lê Quý Đôn, Nhà giáo Nguyễn Anh Tuấn, Hiệu trưởng Trường THCS & THPT Lê Quý Đôn cho rằng, giá trị lớn nhất mà tên gọi ấy mang lại không nằm ở truyền thống, mà ở trách nhiệm phải tiếp nối tinh thần hiếu học bằng một triết lý giáo dục phù hợp với thời đại.
“Nếu chỉ dừng ở việc kể cho học sinh nghe rằng Lê Quý Đôn là một nhà bác học thì chưa đủ. Điều quan trọng hơn là giúp các em hiểu vì sao ông trở thành nhà bác học và các em có thể học được điều gì từ hành trình ấy. Với chúng tôi, giá trị lớn nhất chính là tinh thần không ngừng tiến bộ. Mỗi học sinh đều có xuất phát điểm khác nhau, năng lực khác nhau, nhưng các em đều có thể trưởng thành nếu được truyền cảm hứng, được tin tưởng và được đồng hành.”
Theo Nhà giáo Nguyễn Anh Tuấn, chính từ suy nghĩ ấy mà nhà trường lựa chọn thông điệp “Ngôi trường giúp con tiến bộ mỗi ngày” như một định hướng xuyên suốt trong mọi hoạt động giáo dục.
Tiến bộ không chỉ là tăng thêm vài điểm số sau một kỳ kiểm tra. Tiến bộ còn là khi một học sinh nhút nhát hôm nay đã đủ tự tin đứng trước đám đông. Là khi một em từng sợ môn Toán đã không còn ngại thử sức với những bài toán khó. Là khi một học sinh biết lắng nghe hơn, biết chia sẻ hơn và biết chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình. “Mỗi ngày một chút” – nghe có vẻ nhỏ bé, nhưng chính những thay đổi nhỏ ấy tạo nên hành trình trưởng thành bền vững.
Trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, triết lý ấy càng trở nên cần thiết. Theo Hiệu trưởng Nguyễn Anh Tuấn, giáo dục hôm nay không thể chỉ chuẩn bị cho học sinh bước vào kỳ thi tiếp theo, mà phải chuẩn bị cho các em bước vào một thế giới rộng lớn hơn.
“Hội nhập quốc tế không chỉ là học tốt tiếng Anh hay tham gia các chương trình trao đổi học sinh. Điều quan trọng hơn là giúp các em có tư duy toàn cầu, khả năng thích ứng với những môi trường khác nhau và sự tự tin để bước ra thế giới nhưng vẫn giữ gìn những giá trị tốt đẹp của người Việt Nam. Đó là mục tiêu mà nhà trường luôn hướng tới.”
Chính vì vậy, bên cạnh việc xây dựng nền tảng học thuật vững chắc, nhà trường chú trọng phát triển ngoại ngữ, kỹ năng số, tư duy sáng tạo, năng lực nghiên cứu, kỹ năng hợp tác, giao tiếp và những trải nghiệm thực tiễn để học sinh có thể phát triển toàn diện.
Đó cũng là lý do trong những năm gần đây, Trường THCS & THPT Lê Quý Đôn không ngừng mở rộng hợp tác quốc tế, đổi mới phương pháp giảng dạy, tăng cường ứng dụng công nghệ và AI trong giáo dục, đồng thời tạo ra nhiều cơ hội để học sinh được học tập, trải nghiệm và giao lưu trong môi trường quốc tế. Mỗi hoạt động đều hướng tới một mục tiêu chung: giúp học sinh sẵn sàng cho tương lai, chứ không chỉ cho những kỳ thi.
Giá trị lớn nhất của giáo dục là giúp mỗi con người hôm nay tốt hơn hôm qua, và ngày mai tốt hơn hôm nay. Đó cũng chính là điều mà Trường THCS & THPT Lê Quý Đôn mong muốn gìn giữ khi mang tên Nhà bác học suốt nhiều năm qua.
Ba trăm năm là một cột mốc để nhìn lại một cuộc đời lớn. Nhưng hơn thế, đó còn là dịp để những người làm giáo dục nhìn về phía trước, tiếp tục nuôi dưỡng trong mỗi học sinh tình yêu học tập, khát vọng khám phá và ý chí không ngừng vươn lên.
Bởi di sản lớn nhất mà Lê Quý Đôn để lại không chỉ là những trang sách. Mà là một niềm tin giản dị, vẫn còn nguyên giá trị sau ba thế kỷ:
Mỗi con người đều có thể trở nên tốt hơn, nếu mỗi ngày đều kiên trì tiến thêm một bước. Và đó cũng chính là cam kết mà Trường THCS & THPT Lê Quý Đôn gửi gắm tới phụ huynh và học sinh hôm nay – một ngôi trường giúp con tiến bộ mỗi ngày, để tự tin hội nhập với thế giới, nhưng luôn vững vàng trên nền tảng những giá trị tốt đẹp của dân tộc.